Complexiteit omarmen met sensemaking

Niemand zal ontkennen dat onze wereld de afgelopen jaren in hoog tempo complexer is geworden. De tijd is daar voor andere manieren van denken en andere manieren van doen. In dit artikel leggen we het cement tussen de bouwstenen van onze aanpak: complexiteitsdenken, sensemaking en narratief onderzoek met SenseMaker software.

Wat is het verband tussen complexiteitsdenken, sensemaking en narratief onderzoek?

Door de snel toenemende verbindingen tussen mensen, ontstaan steeds meer overlappende netwerken waarin mensen, gebeurtenissen en verhalen elkaar op vele manieren beïnvloeden. Grote veranderingen zijn niet maakbaar. Bij SenseGuide hebben we vaak te maken met vraagstukken die niet van vandaag op morgen zijn op te lossen. Neem bijvoorbeeld de problematiek van kinderarbeid in bepaalde delen van de wereld. Al vele jaren initiëren ontwikkelingsorganisaties programma's om kinderarbeid uit de wereld te helpen. Maar dergelijke problematieken worden ook wel 'wicked problems' genoemd: niemand weet precies hoe de vork in steel zit en we weten vaak niet wat we niet weten. Zo rapporteerde Unicef, ondanks grootschalige campagnes en programma's, in 2021 een stijging van 8,4 miljoen kinderen in de wereldwijde kinderarbeid vanaf 2016. Het aantal kinderen in kinderarbeid steeg hiermee tot 160 miljoen wereldwijd. Dichter bij huis werken we samen met gemeenten die verantwoordelijk zijn voor het welbevinden van inwoners in een kwetsbare situatie en daarvoor sociaal beleid ontwikkelen. Maar het welbevinden van mensen is sterk afhankelijk van de persoonlijke situatie en aan verandering onderhevig. Niet alle factoren die invloed hebben op het sociaal beleid zijn even zichtbaar. Het is dan ook lastig te bepalen hoe gemeenschapsgeld het beste besteed kan worden.

Wat is complexiteitsdenken?

Onze invalshoek om aan mensgerichte beleidsvraagstukken te werken is het complexiteitsdenken. Complexiteitstheorie is al vanaf de jaren 40 van de vorige eeuw een denkstroom in meerdere takken van de wetenschap. Het is geen eenduidig model; het is een andere, non-lineaire manier van denken. Complexiteitstheorie gaat uit van vele actoren in een omgeving (gemeenschap, samenleving of organisatie). Een actor kan een mens zijn, maar bijvoorbeeld ook een gerucht of een onverwachte gebeurtenis. De actoren zijn continu onderling verbonden in een wirwar van deels overlappende netwerken. Daarnaast beïnvloeden de omgeving en de actoren elkaar voortdurend. Deze eigenschappen zorgen ervoor dat de gebeurtenissen wel achteraf verklaarbaar zijn, maar niet vooraf voorspelbaar. We kunnen wél patronen zien maar geen wetmatigheden vinden.

Anticiperend bewustzijn creëren

Wie een continu veranderend systeem wil beïnvloeden, zal korte cycli van monitoring, besluitvorming en actie moeten aanhouden. Het accent ligt op het actief zoeken naar (zwakke) signalen en patronen die aangeven waar kansen of bedreigingen liggen. Dit wordt anticiperend bewustzijn genoemd. Daarvoor is feedback nodig die bijna in real-time beschikbaar moet zijn en toch de nodige context biedt.

Ons feilbaar denken

Maar het menselijk denken is niet onfeilbaar. Dankzij tientallen jaren van onderzoek door cognitief psychologen en gedragseconomen weten we inmiddels een simpel maar cruciaal feit: als we oordelen vellen en keuzes maken zijn we niet altijd 'rationeel'. Cognitieve valkuilen als overtuigingen, aannames, belangen, voorkeuren en groepsdruk zijn onderdeel van wie wij zijn. Zelfs de scherpste leidinggevenden kunnen de verkeerde beslissingen nemen doordat ze ten prooi vallen aan denkfouten. Zo weten we dat:

  • Onze intelligentie gebaseerd is op patroonverwerking, niet op informatieverwerking
  • Wij oplossingen vinden door te zoeken naar patronen binnen een vergelijkbare context en deze vervolgens te toetsen aan eerdere ervaringen
  • We een voorliefde hebben voor causaal denken wat ons ontvankelijk maakt voor grove fouten in de beoordeling van de willekeurigheid van echt willekeurige gebeurtenissen
  • Wij slechts 1 tot 5% zien van alle ‘objectieve’ data die zonder context wordt aangeboden
  • Wij keuzes maken op basis van een eerste voldoende overeenkomst, niet op basis van een optimale overeenkomst (first-fit pattern match) …zo werken we ook met Google!

Wat is Sensemaking?

Sensemaking is sinds de 70 van de vorige eeuw een concept in de sociale wetenschap. Sensemaking wordt vaak in verband gebracht met het werk van Karl Weick die het gebruikte als hoeksteen in zijn theorieën over het gedrag van mensen in organisaties. Sindsdien zijn er meerdere conceptuele stromingen ontstaan. Zie ook dit artikel. Je kan sensemaking niet in één zin beschrijven en er zijn ook meerdere definities ervan in omloop. De definitie die ons het meest aanspreek is 'een continue inspanning om verbanden tussen mensen, plaatsen en gebeurtenissen te begrijpen en daarop te handelen'. Een goede sensemaker gebruikt data samen met verbeeldingskracht, nieuwsgierigheid en ervaring om patronen en handelingsperspectief te vinden.

Meerdere perspectieven verzamelen

Maar zoals we eerder hebben vastgesteld is zelfs de scherpste leidinggevende vatbaar voor denkfouten. Daarom is het vergroten van de menselijke denkkracht essentieel in sensemaking. Mensen zien per definitie meer dan computers en gebruiken daarbij ook hun gevoel, creativiteit en eerdere ervaringen. Juist het onvoorspelbare aspect maakt het menselijk oordeel waardevol. Natuurlijk is ieders oordeel subjectief. Als we uiteindelijk de verschillende perspectieven van alle belanghebbenden combineren ontstaat een gedeelde werkelijkheid. Dit proces van gezamenlijk betekenis geven aan ervaringen zorgt voor een natuurlijk draagvlak voor conclusies en besluiten. Geen enkele expert, afdeling of organisatie kan in afzondering een visie op complexe vraagstukken ontwikkelen, laat staan dat men onaangename verrassingen zou kunnen voorkomen.

Wat is narratief onderzoek?

Hét narratief onderzoek bestaat niet. Het werken met verhalen kent meerdere stromingen en is ook sterk afhankelijk van de context waarin het wordt toegepast. In zijn algemeenheid wordt narratief onderzoek gekoppeld aan verhalen van mensen over persoonlijke ervaringen. Wij volgen de zienswijze van sociale wetenschappers als Boje en Czarniawska. In hun opvatting hoeft een verhaal niet per se een duidelijke structuur te bevatten om te worden aangeduid als ‘narratief’ en te worden benut als data binnen onderzoek.

Het vertellen van korte verhalen is van oudsher de manier waarop mensen hun ervaringen delen en betekenis geven aan de wereld. Via anekdotes brengen we elkaar kennis, cultuur en moraal bij. Mensen zijn bovendien biologisch goed uitgerust voor het herkennen van patronen. Onze hersenen werken grotendeels op basis van patroonherkenning, dus we voelen ons prima thuis in een omgeving met grote hoeveelheden verhalen. We hebben daarbij een voorkeur voor micro-anekdotes zoals blogs en social media. Inzicht in cijfers kost meer moeite!

De lokroep van cijfers is onweerstaanbaar

Getallen geven bestuurders en adviseurs echter wel houvast. Cijfers geven richting en helpen om het met elkaar eens te worden. De gedachte is 'meten is weten'. Zelfs complexe vraagstukken reduceren we daarom graag tot cijfermatige indicatoren en statische modellen. Die behoefte aan meten wordt vaak ook ingegeven door de wens om verantwoording af te leggen. Aan de basis van vele managementtheorieën ligt het idee dat overal een zekere mate van maakbaarheid en voorspelbaarheid te vinden is. Cijfers zijn dan ook in veel sectoren niet weg te denken. Maar cijfers zonder verhalen kunnen leiden tot een kloof met de dagelijkse realiteit. We merken dan ook dat de behoefte aan verhalen achter de cijfers toeneemt zoals bijvoorbeeld in het sociaal domein, de jeugd- en verpleegzorg.

Wat is SenseMaker?

SenseGuide maakt gebruik van SenseMaker software. Software die van origine ontwikkeld is voor het leren begrijpen en doorgronden van het complexe geheel van motivaties, capaciteiten en intenties van terroristische organisaties. Inmiddels wordt de software toepast in vele andere sectoren. De kracht van de softwaremethodiek is om grote volumes verhalen te verzamelen. Uniek is dat mensen via een gepatenteerde methode zelf hun verhaal duiden. Hierdoor maakt het narratief onderzoek mogelijk onder een grote groep mensen. Het geheel van verhalen en duiding leidt tot een samenhangende set van kwantitatieve en kwalitatieve data voor analyse. Het biedt vele mogelijkheden om statistisch betrouwbare patronen te vinden in kwalitatief hoogwaardige informatie en de verhalen achter de cijfers te begrijpen.

Abductief redeneren

SenseMaker® is ook één van de eerste tools die een abductieve onderzoeksmethode mogelijk maakt. De meeste vormen van onderzoek zijn gebaseerd op inductief of deductief redeneren. Beide vormen van redeneren richten zich op het vinden van een hoge mate van waarschijnlijkheid. Dat zijn in gecontroleerde omgevingen uitstekende manieren om te ontdekken of iets werkt of niet. Abductief redenen wordt vaak toegepast bij vraagstukken met een hoge mate van onzekerheid. Het doel is om de meest aannemelijke route te vinden tussen dingen die op oog nog geen duidelijke relatie met elkaar hebben. Abductief redenen wordt daarom ook wel spelend redeneren genoemd en wordt geassocieerd met innovatie, detectie van zwakke signalen en ambiguïteit. Door SenseMaker® te gebruiken op grote hoeveelheden verhalen uit het dagelijks leven, kunnen we overschakelen van aannemelijkheid naar waarschijnlijkheid, terwijl we het vermogen behouden om nieuwe en interessante verbanden te leggen. Zo omarmen we complexiteit en banen we wegen naar de toekomst.

Neem contact op

Contactformulier

Vul onderstaand formulier in en we nemen zo spoedig mogelijk contact op. Of bel ons op +31 6 3190 2336

Naam

Telefoonnummer

E-mailadres

Vraag of opmerking