Inrichting fysieke leefomgeving en leefbaarheid Almere Poort

Het is ruim tien jaar geleden dat de eerste bewoners en instellingen zich vestigden in Almere Poort. De ambitie was, en is, dat dit stadsdeel bijdraagt aan de ontwikkeling van Almere tot een complete stad: variatie in het wonen, werk dichtbij, en een ruim aanbod aan voorzieningen voor zorg, school, sport, uitgaan en winkelen. In 2020 wonen er ruim 13.000 mensen. Maar professionals en wijkwerkers zien signalen dat het in bepaalde delen van Poort schuurt — in leefbaarheid, veiligheid en de manier waarop bewoners met elkaar omgaan.

Die signalen riepen bij de gemeente Almere een vraag op die zich niet met tellingen alleen laat beantwoorden. Niet: hoeveel groen ligt er per inwoner? Maar: hoe voelt het om hier te wonen, en waarom voelt het zo? Om daar zicht op te krijgen, zijn we naar de bewoners zelf gegaan.

In vijf verkenningen, tussen 2020 en 2022, verzamelden we de verhalen van bijna 340 bewoners. We begonnen in 2020 in Europakwartier, de oudste wijk van Poort, met een brede verkenning naar leefbaarheid en de fysieke leefomgeving. Daarna keken we in vier andere kwartieren — Homeruskwartier, Columbuskwartier, Duin en Zandpoort — specifieker naar de sociale verbinding tussen bewoners. Samen vormen ze een portret van een jong stadsdeel dat nog aan het worden is wat het wil zijn.

Verhalen als bron, bewoners als duiders

We werkten narratief. Dat betekent dat we bewoners eerst in hun eigen woorden lieten vertellen: waarom voldoet het wonen en leven in Poort wel of niet aan hun wensen, welke rol spelen de openbare ruimte en de voorzieningen, en wat zou er wat hen betreft moeten veranderen?

Daarna deden bewoners iets ongebruikelijks: ze duidden hun eigen verhaal. Door een aantal vragen over hun verhaal en over zichzelf te beantwoorden, gaven ze zelf aan in welke richting en in welke mate zij de leefbaarheid ervaren. Zo ontstaan er cijfers die niet losstaan van de beleving, maar er rechtstreeks uit voortkomen. De cijfers laten het patroon zien; de verhalen vertellen waaróm dat patroon er is. Die combinatie is de kracht van deze aanpak. Ze laat weinig ruimte voor sociaal wenselijke antwoorden, en veel ruimte voor wat we vooraf niet hadden bedacht.

Deel 1 — Leefbaarheid in Europakwartier

In Europakwartier deden 156 bewoners mee. Voor bijna de helft van hen voldoet het wonen en leven in hoge of zeer hoge mate aan de wensen. Een derde staat er neutraal in. Voor ongeveer één op de vijf schiet het tekort. Dat is geen wijk die faalt, en ook geen wijk die af is. Het is een wijk met belofte én met ergernis, vaak bij dezelfde bewoner.

Waarom mensen van Poort houden

Vraag bewoners wat Poort aantrekkelijk maakt, en drie dingen springen eruit: de natuur en het strand, de ligging, en de rust. De combinatie van stads kunnen leven en toch buiten wonen is voor velen de reden dat ze er zijn.

"Ik werk als verpleegkundige in het centrum van Amsterdam en verbaas me er nog steeds over dat ik sneller op mijn werk ben dan collega's die aan de andere kant van Amsterdam wonen."

"Ik woon sinds juli 2019 in Almere Poort en vind het geweldig. Heerlijk vrij en buiten leven. Het lijkt wel vakantie."

De meeste bewoners voelen zich er ook thuis, en dat zijn voor een groot deel dezelfde mensen voor wie het wonen goed voldoet. Thuisvoelen en tevredenheid gaan hier hand in hand.

"We wonen al 10 jaar in Almere Poort en het is echt ons thuis. Het voelt hier heerlijk vrij."

Waar het wringt

De neutrale en ontevreden bewoners zijn opvallend concreet over wat er mist. Het winkelaanbod staat bovenaan: veel bewoners ervaren dat het beheerst wordt door supermarkten, kappers en nagelstudio's, en missen een gevarieerd, echt aanbod. In bijna twee op de drie van álle verhalen komt die winkelbehoefte terug.

"En dan bedoel ik niet de zoveelste Albert Heijn en Plus, maar een supermarkt als de Lidl, een drogisterij als Kruidvat of Etos."

Daarna volgt het afval. De helft van alle verhalen raakt eraan. Ondergrondse containers die te snel vol zitten, vuil dat ernaast belandt, ongedierte, een vervuild straatbeeld. Het is een ergernis die maar blijft terugkomen, en die bewoners aan meer koppelen dan aan vuil alleen. Ook het verkeer speelt op: de Poortdreef en de Europalaan worden door velen als een racebaan beleefd.

"We hebben een racebaan voor de deur en over de decibellen maar niet te spreken."

En dan het gemis dat bijna iedereen noemt: een hart. Poort heeft geen centrum, geen plein, geen plek waar de wijk samenkomt. Bewoners zeggen dat dit niet alleen om gemak gaat, maar om identiteit — om de vraag of Poort een echt stadsdeel wordt of alleen een plek waar je slaapt.

"Zo wordt Poort geen gezellig stadsdeel, ontstaat er geen samenhang tussen de bewoners. Dat zal betekenen dat het een doorgangswijk wordt."

De diepere laag: vertrouwen

Onder al die praktische klachten ligt iets wat zich niet laat asfalteren. Bewoners die het gevoel hebben dat hun klachten blijven liggen, verliezen langzaam het vertrouwen in de gemeente.

"Massale reacties van de bewoners over de geluidsoverlast vinden geen gehoor bij de Gemeente Almere."

Dat vertrouwen is geen bijzaak. Het bepaalt of mensen zelf nog willen bijdragen aan hun wijk. Wie merkt dat er niet geluisterd wordt, gaat ook zelf minder zorgen voor de straat. Zo raakt het idee van de kapotte ruit dicht bij huis: één stuk zwerfafval dat blijft liggen, geeft het signaal dat het hier niet zo nauw komt, en dat trekt meer rommel en meer onverschilligheid aan. Goede zorg voor de omgeving kweekt vertrouwen, en vertrouwen kweekt zorg voor elkaar. Het werkt ook andersom — en dat is precies het risico voor Poort.

Wat de binding met Poort betreft valt nog iets op: die wordt sterker bepaald door de voorzieningen en hoe de wijk eruitziet dan door de medebewoners. De stenen doen hier meer dan de mensen. Dat maakt de fysieke inrichting niet minder dan een sociale kwestie.

Deel 2 — Van leefbaarheid naar sociale verbinding

De verkenning in Europakwartier riep een vervolgvraag op. Poort is geen wijk maar een lappendeken van kwartieren, elk met een eigen leeftijd en sfeer. Hoe gaan bewoners elders in Poort met elkaar om? Daarom keken we in 2021 en 2022 in Homeruskwartier (93 bewoners), Columbuskwartier (41), Duin (36) en Zandpoort (12) specifiek naar de sociale verbinding.

Verbinding op de schaal van de eigen straat

Vraag bewoners hoe verbonden ze zich voelen, en het meest gehoorde antwoord is: niet hoog, niet laag. In Columbuskwartier zegt de helft dat, in Zandpoort bijna zes op de tien. Geen warm dorp, geen koude anonimiteit. Iets ertussenin.

Wat bewoners onder verbinding verstaan, is nuchter. Het is goed nabuurschap: elkaar groeten, een praatje maken, een pakketje aannemen, op elkaars planten letten. Vriendelijk, gemoedelijk en vrijblijvend. Eerder rationeel dan emotioneel.

"Vanaf dag 1 bij het ontstaan van de wijk zijn sociale contacten gelegd. Niet om elke dag bij elkaar op de koffie te gaan maar om elkaar te helpen waar nodig."

Die verbinding speelt zich vooral af op de schaal van de eigen straat of het eigen portiek. Verder reikt het meestal niet. En het gekke is: veel bewoners missen dat niet. Voor hen is een vriendelijke buurt met bekende gezichten precies genoeg.

De plek maakt de ontmoeting

Hier wordt het interessant voor wie over de fysieke leefomgeving nadenkt. Want als je bewoners vraagt wáár ze elkaar spontaan tegenkomen, wijzen ze bijna allemaal naar dezelfde plek: de supermarkt.

"De AH is echt een samenkomen van alle culturen in Poort. Ook de keuze in het aanbod geeft dat warme gevoel."

De winkel is het dorpsplein van Poort geworden, bij gebrek aan een echt plein. Rond die winkels liggen kansen die nu blijven liggen: een paar bankjes, wat luwte, een terras. Kleine ingrepen die van een looproute een ontmoetingsplek maken.

De grote parken — het Cascadepark, het Homeruspark — hebben op papier alles mee. Maar hun verbindende functie komt onvoldoende van de grond. Ze zijn mooi, en ze zijn leeg.

"Er is natuurlijk wel een park, maar het wordt niet gebruikt als ontmoetingsplek, zoals het Vondelpark. Het zou goed zijn als er ook échte ontmoetingsplekken zouden zijn."

Steeds weer klinkt dezelfde wens: een buurthuis, een grand café, een koffietentje, een pleintje met wat te doen. Een plek waar volwassenen elkaar treffen, niet alleen kinderen bij de speeltuin. Poort heeft ruimte in overvloed, maar weinig plekken die uitnodigen om te blijven.

Diversiteit verdeelt niet, maar verbindt ook niet vanzelf

Poort is jong en kleurrijk; meer dan de helft van de bewoners heeft een migratieachtergrond. In het publieke debat wordt zoiets vaak als probleem geframed. In de verhalen van bewoners zien we dat beeld niet terug. De meesten vinden de diversiteit positief of merken dat ze weinig uitmaakt voor het contact.

"Ik vind diversiteit absoluut een meerwaarde. Het zorgt ervoor dat je nieuwe inzichten krijgt, andere gewoontes of bijvoorbeeld ander eten leert kennen (…) en zo verrijkt het jouw leven."

Toch is er een kanttekening. Verschil botst niet, maar het verbindt ook niet uit zichzelf. Bewoners zoeken vaak gelijkgestemden op — "soort zoekt soort", noemt iemand het. De groepen leven vreedzaam naast elkaar, niet automatisch mét elkaar. Wil je dat mensen elkaar écht tegenkomen over groepen heen, dan heb je een aanleiding nodig. En die organiseert zichzelf niet.

Waar de stenen het samenleven raken

Het scherpste patroon is ook het meest verontrustende. In wijk na wijk leggen bewoners een verband tussen gebreken in de inrichting en het gedrag van hun medebewoners. Een volle container, een straat vol gedumpt grofvuil, hondenpoep op een braakliggend zandbed, auto's die door een autovrije zone rijden — het wordt niet als los ongemak beleefd, maar als teken dat niemand zich er iets van aantrekt.

"Zodra je je omdraait heeft iemand wel weer nieuwe troep gedumpt. Dus nee, 'sociale verbinding' merken wij niets van, alleen maar asociaal gedrag t.o.v. je mede-buurtbewoners."

In Columbuskwartier verwijst ruim een kwart van de verhalen naar zulke tekortkomingen. En steeds zit er die verwantschap in: waar de omgeving verloedert, verhardt ook de omgang. Rommel en kilte versterken elkaar.

Elk kwartier zijn eigen verhaal

Onder het gedeelde beeld schuilen verschillen. Duin ligt letterlijk apart, achter de Poortdreef, en bewoners ervaren die weg als een psychologische grens.

"Er is zo goed als geen wisselwerking tussen Duin en de andere kwartieren. Activiteiten die in 'Poort' worden georganiseerd (…) hebben nagenoeg geen belangstelling vanuit Duin."

In Duin is de verbinding voor meer dan de helft van de bewoners lager dan verwacht, en sommigen vrezen dat het eerder slechter dan beter wordt. Een nieuwbouwwijk waar iedereen tegelijk begint, blijkt geen garantie voor verbondenheid. Zandpoort is nog jonger en nog geïsoleerder, een handvol straten zonder veel te doen. Homeruskwartier heeft met zijn markt juist wél een kloppend hart waar bewoners elkaar treffen. Het laat zien hoeveel één goede plek kan doen.

Deel 3 — Wat de vijf onderzoeken samen vertellen

Leg de vijf verkenningen naast elkaar, en er tekent zich één verhaal af. Almere Poort werd bedacht als de plek waar je stads kunt leven en toch buiten kunt wonen. Die belofte trok mensen aan, en op veel punten wordt ze waargemaakt: de ruimte is er, het strand is er, Amsterdam is dichtbij. Maar Poort is nog niet af. Bewoners zeggen het zelf, keer op keer, en niet zonder pijn: "Je kunt als gemeente niet altijd blijven zeggen dat het in aanbouw is."

Wat deze onderzoeken vooral laten zien, is hoe dicht de harde en de zachte kant van een wijk tegen elkaar aan liggen. Een afvalcontainer is niet zomaar techniek. Een bankje bij de supermarkt is niet zomaar straatmeubilair. Een leeg park is niet zomaar een gemis aan groen. Het zijn de plekken waar samenleven wel of niet gebeurt. De inrichting van de openbare ruimte is de stille regisseur van hoe mensen elkaar tegenkomen — of juist mislopen.

Daaronder ligt vertrouwen. Bewoners die merken dat hun klachten blijven liggen, haken af: eerst van de gemeente, daarna van elkaar. Zo wordt een praktisch probleem langzaam een probleem van gemeenschap. En hier past bescheidenheid, ook voor beleidsmakers. Verbinding tussen mensen laat zich niet aanleggen zoals je een fietspad aanlegt. Een gemeente kan geen gemeenschap maken. Wat ze wel kan, is de grond bewerken: de container op tijd legen, het bankje neerzetten, de markt mogelijk maken, de klacht serieus nemen. De voorwaarden scheppen waaronder ontmoeting waarschijnlijker wordt. De rest groeit — of groeit niet — bij de bewoners zelf. Dat is geen zwakte van beleid, maar een eerlijke kijk op wat beleid vermag.

De bewoners van Poort vragen niet om een maakbaar paradijs. Ze vragen om een winkelstraat die klopt, een park waar iets te doen is, een straat die schoon blijft, en een gemeente die luistert. Kleine dingen, zeggen ze zelf. Maar het zijn precies die kleine dingen die bepalen of Poort een doorgangswijk wordt of een thuis.

"Het zijn de kleine dingen die het verschil maken."

Deze verkenningen geven Poort geen eindoordeel. Ze geven een spiegel, en een uitnodiging. Aan de gemeente om te blijven luisteren nu de wijk nog vorm krijgt. En aan de bewoners om, waar de grond goed genoeg bewerkt is, zelf het contact te maken dat een stadsdeel tot een gemeenschap maakt.